Autyzm nie ma jednego obrazu. U jednego dziecka objawy widać przed drugimi urodzinami, u innego dopiero szkoła ujawnia trudności, które przez lata były brane za nieśmiałość albo upór. Zebraliśmy sygnały typowe dla kolejnych etapów rozwoju, też te, które najczęściej umykają.
Wczesne objawy autyzmu u niemowląt i małych dzieci
Pierwsze sygnały bywają widoczne między 12. a 24. miesiącem życia. Dziecko nie reaguje na imię, mimo że słyszy. Nie wskazuje palcem, żeby coś pokazać rodzicowi. Nie podąża wzrokiem za tym, co pokazuje druga osoba. Nie przynosi zabawek, żeby się nimi pochwalić. Gaworzenie i pierwsze słowa pojawiają się późno albo mowa zatrzymuje się po początkowym starcie. Niepokojący jest też regres, czyli utrata umiejętności, które dziecko już miało.
Żaden z tych sygnałów osobno nie przesądza o autyzmie. Liczy się ich nagromadzenie i utrzymywanie się w czasie. O tym, jakie zachowania diagnozy nie wykluczają, pisaliśmy we wpisie o faktach i mitach wokół autyzmu.
Objawy autyzmu u przedszkolaka
W wieku przedszkolnym na pierwszy plan wychodzą relacje z rówieśnikami. Dziecko bawi się obok dzieci, a nie z nimi. Nie podejmuje zabawy w udawanie, karmienia lalki czy gotowania w kuchence. Sztywno trzyma się rytuałów i bardzo przeżywa zmiany, na przykład inną drogę do przedszkola. Mogą pojawić się intensywne, wąskie zainteresowania oraz wyraźne reakcje na dźwięki, faktury jedzenia czy metki w ubraniach. Częste są też powtarzalne ruchy, takie jak machanie rękami przy emocjach czy chodzenie na palcach.
Lekki autyzm — objawy, które umykają latami
Dzieci o łagodniejszym obrazie spektrum, dawniej opisywane jako zespół Aspergera, często przechodzą przez przedszkole bez diagnozy. Mówią dobrze, uczą się dobrze, nie sprawiają kłopotów wychowawczych. Trudności widać dopiero w relacjach: dziecko nie rozumie ironii i żartów, bierze wszystko dosłownie, nie wyczuwa niepisanych reguł grupy, męczy się kontaktami towarzyskimi. Dziewczynki dodatkowo maskują, czyli kopiują zachowania koleżanek, żeby nie odstawać. Kosztem maskowania bywa przeciążenie, wybuchy po powrocie do domu, lęki i bóle brzucha przed szkołą.
Czy autyzm jest dziedziczny
Autyzm ma silny komponent genetyczny, ale nie istnieje jeden gen autyzmu. Badania nad bliźniętami pokazują wysoką odziedziczalność, a w rodzinach, gdzie jedno dziecko jest w spektrum, prawdopodobieństwo diagnozy u rodzeństwa jest wyraźnie wyższe niż w populacji ogólnej. Często też dopiero diagnoza dziecka naprowadza któregoś z rodziców na własną diagnozę w dorosłości. Ważne: autyzmu nie powodują szczepienia ani błędy wychowawcze. Te tezy zostały wielokrotnie obalone w dużych badaniach.
Co zrobić, gdy coś Cię niepokoi
Nie czekać, aż dziecko z tego wyrośnie. Pierwszym krokiem może być konsultacja u psychologa dziecięcego albo, przy najmłodszych dzieciach, wizyta w ramach wczesnej interwencji, o której pisaliśmy w tekście o tym, kiedy zgłosić się z niemowlęciem. Jeśli sygnały układają się we wzorzec, kolejnym krokiem jest pełna diagnoza w kierunku spektrum.
W famili wykonujemy badanie ADOS-2 — złoty standard diagnozy spektrum — u dzieci od 1. roku życia, młodzieży i dorosłych. Dojazd z Katowic i Gliwic zajmuje około 25 minut, placówka M1 leży przy zjeździe z A1. Po diagnozie wsparciem służy psycholog dziecięcy w Bytomiu.